Strona główna » Badania naukowe » Przestępczość osób starszych. Badanie pilotażowe prawomocnych skazań w wybranych okręgach sądowych

Przestępczość osób starszych. Badanie pilotażowe prawomocnych skazań w wybranych okręgach sądowych

Logo NCN

Celem projektu jest przeprowadzenie badania pilotażowego akt spraw karnych osób prawomocnie skazanych za przestępstwo popełnione po przekroczeniu 60 roku życia. Badanie obejmie opracowanie sylwetek sprawców 60+ oraz analizę popełnionych przez nich czynów – sposobów i okoliczności ich popełnienia oraz reakcji formalnej wymiaru sprawiedliwości, a zatem rodzaju orzeczonej kary. Wyniki badania pilotażowego pozwolą zorientować się, jak wygląda przestępczość osób starszych i polityka orzecznicza sądów wobec tej grupy, oraz określić, jakie czynniki zwiększają ryzyko wejścia w konflikt z prawem osób 60+.

Do badania pilotażowego zostanie dobranych losowo 100 spraw karnych zakończonych prawomocnym skazaniem osoby w wieku 60+ w dwóch okręgach sądowych – zlokalizowanych zarówno przy dużym, jak i małym mieście (np. Warszawie i Łomży) – przy założeniu, że lokalizacja może mieć znaczenie dla liczby i rodzaju popełnionych czynów. Z danych statystycznych Krajowego Rejestru Karnego (KRK) wynika, że w 2017 roku w Polsce zostało skazanych 11 524 osób starszych, 1491 skazań wystąpiło w województwie mazowieckim, natomiast 348 – w województwie podlaskim. Wnioskodawczyni zwróci się do KRK o przygotowanie bazy danych zawierających informację o sygnaturach akt spraw karnych oraz sądach, w których zapadło prawomocne orzeczenie wobec osób starszych. Baza ta będzie stanowiła operat losowania próby do badania. Następnie sądy zostaną poproszone o nadesłanie akt wylosowanych spraw. Akta spraw karnych będą badane z użyciem kwestionariusza przygotowanego specjalnie na potrzeby tego badania. Wnioskodawczyni posiada duże doświadczenie w konstrukcji narzędzi badawczych, jak i w prowadzeniu badań aktowych (m.in. J. Włodarczyk-Madejska, Sylwetki nieletnich sprawców, wobec których sąd orzekł umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub zakładzie poprawczym, „Archiwum Kryminologii”, XXXIX, 2017). Zebrany materiał badawczy zostanie zakodowany, a w dalszej kolejności poddany analizie.

Analiza przestępczości osób starszych jest szczególnie istotna w kontekście zmieniającej się struktury społecznej naszego społeczeństwa. Udział osób w wieku 65+ wśród mieszkańców Polski zwiększa się (z 10% w latach 90., do 17% w 2017 r.), a tendencja ta – jak pokazuje prognoza GUS – będzie stała. Zmiany struktury wiekowej z dużą dozą prawdopodobieństwa będą miały wpływ na zmianę struktury wiekowej przestępczości, a tym samym na obraz przestępczości (w grupie 60+ dominują bowiem przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji). Początek zmiany w tym zakresie już widać w statystykach skazanych – od kilku lat wzrasta udział osób, które ukończyły 60. rok życia (z 3,1% w 2007 r. do 4,8% w 2017 r.). Obserwowanie tej przestępczości wydaje się zatem nieodłącznym elementem zachodzących zmian. Zagadnienie osób, które popełniają przestępstwa w tak późnym wieku (po raz pierwszy lub kolejny) jest również ciekawe w kontekście generalnego trendu wyrastania z przestępczości (aging out), mówiącego o popełnianiu przestępstw przede wszystkim przez osoby młode (D. Woźniakowska-Fajst, Nieletnie dziewczęta 10 lat później – badania katamnestyczne, „Archiwum Kryminologii”, XXXIII, 2011).

W Polsce brakuje literatury kryminologicznej dotyczącej przestępczości osób starszych (J. Włodarczyk-Madejska, O przestępczości ludzi starszych, w: K. Buczkowski, W. Klaus, P. Wiktorska, D. Woźniakowska-Fajst (red.), „Po co nam kryminologia?”, Wyd. INP PAN 2019). Tymczasem potrzebę większego zainteresowania tym tematem podnosi się w literaturze zagranicznej (m.in. M.J. Palmiotto, B.F. Kingshott, C. Hegstrom, Older Criminals and the Crimes they Commit, 2013). Same dane statystyczne nie pozwalają na szczegółową analizę tego zagadnienia. W statystykach KRK przestępstwa popełnione przez osoby w wieku 60+ rejestruje się w jednej kategorii wiekowej. Nie wiadomo zatem, jak wygląda przestępczość osób choćby w wieku 65 lat, a jest to wiek najczęściej podawany w publikacjach zagranicznych. Statystyki KRK uniemożliwiają także przeanalizowanie polityki orzeczniczej sądów wobec tej grupy sprawców, jak również problemu ich powrotności do przestępstwa. Z publikacji zagranicznych wynika natomiast, że grupę tę sądy traktują łagodniej, a ich poziom recydywy jest niższy (P.J. Kiger, Are Elderly Criminals Punished Differently Than Younger Offenders?, 2018, Raport U.S. Sentencing Commision). Ciekawe jest poznanie przyczyn przestępczości ludzi starszych, jak również sprawdzenie, czy przestępczość była obecna w ich życiu również w latach wcześniejszych (G. Feinberg, White Haired Criminals: An Emergent Social Problem, w: W. Wilbanks, P.K. Lanham, Elderly Criminals, Boston 1984; A. Sauer, A First Offence May be a The First Sign of Dementia, 2015).

Wyniki badania pilotażowego zostaną opracowane w formie artykułu naukowego złożonego do wysoko punktowanego czasopisma. Posłużą one również do przygotowania metodologii ogólnopolskiego reprezentatywnego badania przestępczości ludzi starszych. Projekt badawczy w tym zakresie zostanie złożony w przyszłych konkursach NCN (np. Opus lub Sonata). Materiał z badania pilotażowego pozwoli bowiem na wnioskowanie jedynie w zakresie odnoszącym się do dwóch okręgów sądowych. Brak literatury kryminologicznej i pomijanie osób starszych w statystykach sądowych niewątpliwie uzasadniają potrzebę rozszerzenia badania na całą Polskę.