Centrum Prawa Bezpieczeństwa Narodowego i Ekonomicznego Instytutu Nauk Prawnych PAN służy badaniom podstawowym i stosowanym oraz transferowi wiedzy w zakresie prawnych zagadnień bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego. Powołanie Centrum wynika z przekonania, że bezpieczeństwa narodowego i ekonomicznego nie można już traktować jako serii doraźnych reakcji na kryzysy, ale wymaga ono kompleksowego i usystematyzowanego podejścia badawczego. Do zadań Centrum należą prace nad identyfikacją wyzwań geopolitycznych i ekonomicznych oraz oceną i adaptacją instrumentów reakcji państwa. Ponadto Centrum służy rozwojowi współpracy pomiędzy naukowcami z Polski i zagranicy oraz tworzeniu współpracujących ze sobą grup badawczych.
Centrum Prawa Bezpieczeństwa Narodowego i Ekonomicznego Instytutu Nauk Prawnych PAN zainaugurowało działalność 1 stycznia 2026 r.
Celem Centrum jest:
- stworzenie systemowo i wewnętrznie spójnej podstawy badań bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego w ramach systemu prawa polskiego i europejskiego
- refleksja i rozwój myśli Nicolo Machiavellego, Jeana Bodina, Carla Schmitta Giorgio Agambena, czy Achille Mbembe w odniesieniu do koncepcji państwa stanu wyjątkowego, jako teoretycznoprawnych podstaw długofalowej polityki antykryzysowej
- analiza rozwoju prawa bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego i jego związek z aktualnymi i prognozowanymi wyzwaniami geopolitycznymi i społeczno-gospodarczymi,
- badanie orzecznictwa krajowych i ponadnarodowych organów administracji i sądów w odniesieniu do rozumienia i stosowania pojęć niedookreślonych stanowiących istotny element prawnych regulacji bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego,
- popularyzacja wyników badań z zakresu prawnych zagadnień bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego,
- dokumentowanie rozwoju prawa bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego.
Przedmiot badań:
Przedmiotem badań jest szeroko rozumiana prawnych zagadnień bezpieczeństwa narodowego i gospodarczego. Wśród zagadnień objętych badaniami prowadzonymi w Centrum znajduje się m.in.:
- Kontrola inwestycji zagranicznych
- Regulacyjne prawo konkurencji
- Bezpieczeństwo i reglamentacja sektora finansowego
- Regulacja I reglamentacja działalności w innych sektorach strategicznych
- Bezpieczeństwo i suwerenność żywnościowa
- Bezpieczeństwo lekowe
- Suwerenność cyfrowa
- Bezpieczeństwo informacyjne i pluralizm środków masowego przekazu
- Międzynarodowe prawo inwestycyjne
- Kontrola obrotu nieruchomościami
- Kontrola subsydiów zagranicznych
- Zamówienia i kontrakty zbrojeniowe
Powyższa lista nie ma charakteru hierarchicznego, ani nie jest wyczerpująca i będzie dostosowywana do zainteresowań badawczych członków i współpracowników Centrum oraz uzupełniana na bieżąco.
Planowane formy działalności:
- prowadzenie badań interdyscyplinarnych oraz międzydziedzinowych;
- integracja naukowców niezależnych i afiliowanych w polskich i zagranicznych ośrodkach naukowych prowadzących badania w obszarach zainteresowania Centrum;
- promowanie prac naukowych i awansowych;
- przygotowywanie analiz własnych i zleconych, jak również opinii prawnych;
- organizowanie seminariów, konferencji naukowych, szkoleń;
- podejmowanie współpracy z ośrodkami badawczymi krajowymi i zagranicznymi, jak również instytucjami i organami państwa oraz instytucjami międzynarodowymi;
- podejmowanie współpracy z sektorem prywatnym w celu wymiany doświadczeń, realizacji wspólnych projektów badawczych, eksperckich, edukacyjnych;
- tworzenie i prowadzenie repozytoriów tematycznych oraz archiwów dokumentów źródłowych;
- pozyskiwanie grantów na badania związane z przedmiotem zainteresowania Centrum.
Publicznoprawne aspekty przymusowej restrukturyzacji banków pod lupą nauki – pierwsze seminarium i inauguracja działalności Centrum Prawa Bezpieczeństwa Narodowego i Gospodarczego
Przymusowa restrukturyzacja banków, jako jeden z kluczowych instrumentów ochrony stabilności systemu finansowego, stała się przedmiotem pierwszego seminarium naukowego zorganizowanego 12 stycznia 2026 r. przez Centrum Prawa Bezpieczeństwa Narodowego i Gospodarczego. Wydarzenie to zainaugurowało funkcjonowanie Centrum, które jest nową jednostką badawczą INP PAN. Patronat nad wydarzeniem objęło czasopismo naukowe Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego.
W imieniu dyrekcji Instytutu seminarium otworzył dr Wojciech Drobny. Pierwsza część dotyczyła ustroju i organizacji organów przymusowej restrukturyzacji (ang. resolution). Prof. Małgorzata Fedorowicz, Kierownik Katedry Prawa Finansowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza przypomniała, m.in., że organy przymusowej restrukturyzacji, w tym BFG, należą do sieci bezpieczeństwa finansowego w krajach UE. Podkreśliła, że Celem organów wchodzących w skład sieci bezpieczeństwa finansowego jest zapewnienie stabilności finansowej” i zapewnienie tej stabilności powinno być brane po uwagę w wykładni prawa oraz w trakcie oceny decyzji o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji. Jej zdaniem, zapewnienie stabilności finansowej powinno być postrzegane jako nadrzędna wartość systemowa, co uzasadnia silnie funkcjonalne podejście do interpretacji ustawy o BFG.
Z kolei dr hab. Paweł Szczęśniak z UMCS skoncentrował się na zagadnieniu kumulacji funkcji w BFG. Wskazywał, m.in., że zarówno prawo polskie, jak i europejskie dopuszcza łączenie funkcji gwaranta depozytów i organu resolution w jednym podmiocie, pod warunkiem wprowadzenia odpowiednich uzgodnień strukturalnych.
Szerszy, porównawczy kontekst przedstawił dr Jakub Kerlin z SGH, który omówił modele ustrojowe organów resolution w państwach UE. Wskazywał, że nie ma jednego modelu wspólnego dla UE, a dyrektywa pozostawia w tym zakresie swobodę państwom członkowskim.
„Trudno o jedną typologię ze względu na mozaikę ustrojową, która rzutuje na bogactwo rozwiązań wewnętrznych, które są skrojone pod lokalną specyfikę, np. tradycję administracyjną kraju czy praktykę unikania konfliktu interesów” – mówił dr Kerlin.
„Integracja [organu resolution] z bankiem centralnym czy nadzorem rodzi podwyższone oczekiwania co do separacji funkcji” – zaznaczył dr Kerlin, dodając, że wzorzec separacyjny Europejskiego Banku Centralnego nie musi być adekwatny dla krajowych organów przymusowej restrukturyzacji. „Separacja funkcji EBC ma podstawy traktatowe i wynika z kwestii prowadzenia polityki pieniężnej” – argumentował.
Dr Kerlin jednocześnie zauważył, że wyzwaniem dla sądów administracyjnych w Polsce staje się fakt, że Komisja Europejska wydając zgodę na udzielenie w trakcie resolution pomocy publicznej, bada zgodność stosowanego przez organ resolution środka z prawem UE.
Druga część debaty, moderowana przez dr hab., prof. UŁ Joannę Wyporską-Frankiewicz, została poświęcona standardom proceduralnym resolution Dyskusja wyraźnie pokazała, że choć resolution ma charakter postępowania administracyjnego, to rządzi się ono własną, szczególną logiką, wynikającą z celów regulacji i nadzwyczajnych warunków jej stosowania.
Prof. Grzegorz Łaszczyca z Uniwersytetu Śląskiego zwrócił uwagę na odmienność konstrukcyjną tego postępowania, zaznaczając, że procedura resolution w wielu punktach odbiega od modelu klasycznego postępowania administracyjnego. Nie oznacza to jednak rezygnacji z podstawowych standardów, takich jak bezstronność organu. „Ten bardzo wysoki standard jest zachowany” – podkreślił.
Na znaczenie współpracy instytucjonalnej i materiału dowodowego wskazywała dr hab., prof. UAM Lucyna Staniszewska. Zwróciła uwagę, że decyzja o przymusowej restrukturyzacji wydawana jest w oparciu o dowody finansowe przygotowane przez podmioty inne niż BFG.
Jak wskazywała, jednym z kluczowych elementów procedury jest informacja przekazywana przez KNF, mająca postać sformalizowanego dokumentu zawierającego ocenę sytuacji banku. Szczególną rolę odgrywa także dowód w postaci oszacowania, sporządzanego przez podmiot niezależny zarówno od organów publicznych, jak i od banku oraz jego właścicieli. To właśnie to oszacowanie, determinuje dalszy tok postępowania i jego rozstrzygnięcie
Refleksję ustrojowo-proceduralną przedstawił dr hab., prof. INP PAN Mateusz Błachucki, kierownik Centrum. Punktem wyjścia jego wystąpienia była kwestia bezstronności i potencjalnego konfliktu interesów wynikającego z wielofunkcyjności organu resolution. Podkreślił, m.in., że „BFG generował najmniej obszarów konfliktów sprawowanych funkcji spośród możliwych rozwiązań” , a także, że funkcje gwaranta depozytów i organu resolution „nie mają charakteru konkurencyjnego, ale mają charakter uzupełniający i wzajemnie się wspierają”.
W konkluzji dr hab., prof. INP PAN Mateusz Błachucki stwierdził, że trudno dopatrzyć się teoretycznego czy praktycznego konfliktu interesów między funkcją resolution a kuratora. Z kolei jeśli chodzi o relację gwaranta depozytów i organu przymusowej restrukturyzacji, w ocenie Profesora potencjalny konflikt ma charakter ograniczony, w dużej mierze teoretyczny i jest skutecznie mitygowany przez rozwiązania proceduralne, w szczególności przez determinującą rolę niezależnego oszacowania.
Ostatni panel, z udziałem prof. Małgorzaty Jaśkowskiej z UKSW, prof. Joanny Wegner z Uniwersytetu Łódzkiego, oraz dr. Rafała Chybińskiego z Uniwersytetu Opolskiego, moderowany przez prof. Grzegorza Łaszczycę, dotyczył sądowej kontroli decyzji o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji. Prelegenci zwrócili uwagę na szczególne uwarunkowania wykonywania kontroli sadowoadministracyjnej decyzji BFG o wszczęciu resolution, zwracając uwagę, m.in., stopień skomplikowania materii kontrolowanej decyzji, czy też ograniczenia orzecznicze sądów administracyjnych. Wskazywano, że sąd administracyjny nie może uchylić decyzji BFG i wyeliminować ją z obrotu prawnego. Może uznać, ze jest ona legalna oddalając skargę. Może też, uznając, że jest ona obarczona wadliwościami, stwierdzić, ze została wydana z naruszeniem prawa. Podkreślono, że warunkiem ewentualnego uznania przez sąd administracyjny decyzji BFG za naruszającą prawa nie jest jakiekolwiek naruszenie prawa. Musi być bowiem wykazany związek i wpływ tego naruszenia na treść decyzji BFG. Nie każdy rodzaj naruszenia prawa może stanowić podstawę do uznania, że wydanie decyzji nastąpiło z naruszeniem prawa.
W seminarium uczestniczyło blisko 100 osób, w tym przedstawiciele nauki, organów publicznych oraz sądów administracyjnych. Uczestnicy byli zgodni co do tego, że było to wydarzenie, które po pierwszy było miejscem tak pogłębionej analizy procedury resolution. Jeden z uczestników seminarium prof. Marcin Dyl z UW komentując panel, uznał że jest to tym cenniejsza inicjatywa, jeśli uwzględni się, iż w resolution chodzi o ochronę interesu publicznego, w którym łączy się troska o stabilność krajowego systemu finansowego, oraz dobro tysięcy klientów banku.
Seminarium zamknął dr hab., prof. INP PAN Mateusz Błachucki dziękując prelegentom, uczestnikom i patronowi za przyczynienie się do sukcesu seminarium.
Kierownik:
dr hab., prof. INP PAN Mateusz Błachucki
Seminarium Naukowe pt. „Publicznoprawne aspekty przymusowej restrukturyzacji banków – organizacja, standardy proceduralne, kontrola sądowoadministracyjna”
Seminarium odbyło się 12 stycznia 2026 r. w Instytucie Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Przymusowa restrukturyzacja banku służy ochronie interesu publicznego i stabilności systemu finansowego w sytuacji, gdy bank znajduje się na progu upadłości. Proces ten, w ramach którego przenika się prawo prywatne z prawem publicznym, zawiera szereg zagadnień stanowiących wyzwania prawne. Z jednej strony, w jego ramach może dochodzić do takich zdarzeń, jak: przejęcie przedsiębiorstwa, umorzenie lub konwersja zobowiązań, czy też wydzielenie praw majątkowych, z drugiej zaś strony, organ przymusowej restrukturyzacji, jakim jest Bankowy Fundusz Gwarancyjny, stosuje przynależne mu instrumenty prawne w formie decyzji administracyjnej, która następczo poddawana jest kontroli sądowoadministracyjnej.
Celem organizowanego Seminarium Naukowego było spojrzenie na ten proces od strony publicznoprawnej. Zamierzeniem było znalezienie odpowiedzi na szereg pytań związanych ze statusem prawnym Bankowego Funduszu Gwarancyjnego jako organu prowadzącego przymusową restrukturyzację, jego wewnętrzną strukturą organizacyjną zapewniającą przeprowadzenie postępowania w sposób obiektywny i bezstronny, specyfiką jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego zmierzającego do wydania decyzji o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji, czy też z odmiennościami sądowej kontroli decyzji wydanej przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny wykonywanej przez sądy administracyjne.
Decyzja administracyjna o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji wieńczy ciąg zorganizowanych działań BFG, które można określić mianem szczególnego rodzaju postępowaniem administracyjne. U podstaw nadania takiego szczególnego kształtu postępowaniu administracyjnemu legło przekonanie, iż działania Bankowego Funduszu Gwarancyjnego w tym wypadku muszą być szybkie i efektywne. Nie oznacza to jednak odejścia od konieczności przestrzegania zarówno krajowych, jak i europejskich standardów proceduralnych. Ustawodawca nie poprzestał na odmiennym ukształtowaniu jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego prowadzonego przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny, ale dokonał modyfikacji przepisów postępowania sądowoadministracyjnego na potrzeby dokonywanej kontroli decyzji BFG.
Nadeszła pora na głębszą refleksję naukową nad przymusową restrukturyzacją banków. Rozwiązania przyjęte na gruncie krajowym w zakresie wydawania decyzji administracyjnej o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji oraz jej zaskarżania do sądu administracyjnego znajdują już swe praktyczne zastosowanie. W zakresie przymusowej restrukturyzacji można dostrzec zarysowywanie się pewnych poglądów sądów administracyjnych, a w proces wykładni prawa normujących to zagadnienie zaangażowany został Trybunał Sprawiedliwości UE.
Patronat nad Seminarium objęło czasopismo naukowe Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego. Zamierzeniem Centrum jest, aby wszystkie referaty ukazały się w nim w trybie otwartego dostępu.
(Sekcja w przygotowaniu)
(Sekcja w przygotowaniu)
Centrum Prawa Bezpieczeństwa Narodowego i Gospodarczego
Instytut Nauk Prawnych
Polskiej Akademii Nauk
ul. Nowy Świat 72 (Pałac Staszica)
00-330 Warszawa
e-mail: mateusz.blachucki@inp.pan.pl